بكار برده‌اند . در حديث وارد است كه عبد اللّه بن سلام « 1 » بحضرت رسول أكرم ( ص ) گفت : يا رسول اللّه ما در تورات اسم رحمن را بسيار خوانده‌ايم ودر قرآن كمتر . اين آية نازل شد : « قُلِ ادْعُوا اللَّهَ ، أَوِ ادْعُوا الرَّحْمنَ » يعنى خواه أو را خدا وخواه رحمن بخوانيد ، كه مقصود از هردو يكى است ، ولذا برخى از محقّقان رحمن را بجاى اللّه ويا همانند آن ، اسم أعظم دانند وجميع أهل معرفت آنرا از أسماء حسنى درشمار آورده‌اند ؛ وبعضي رحمن را خليفة الأسماء وبويژه جانشين اسم جامع اللّه شناخته وكريمهء مباركهء مذكور را دليلي قرآني بر عقيدهء خود دانند ؛ وبهترين دليل بر اين قول كريمهء : « الرَّحْمنُ عَلَى الْعَرْشِ اسْتَوى » ميباشد ، كه آيهء « ثُمَّ اسْتَوى عَلَى الْعَرْشِ » * ودر آيهء ديگر با اسم ربّ وارد است : إِنَّ رَبَّكُمُ اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ ، ثُمَّ اسْتَوى عَلَى الْعَرْشِ * كه استواى بر عرش هم با اسم اللّه وهم ربّ وهم رحمن آمده ، ودلالتى قرآني است بر عظمت اسم رحمن كه در رديف اسم اللّه وربّ استعمال گرديده ، ودر بسيارى از آيات ديگر مانند « هُوَ الرَّحْمنُ » * مورد تأييد است . ناصر الدّين بيضاوى در تفسير خود رحمان را كه پنج حرف است ، بر رحيم بيك حرف زيادتر ؛ داراى معنى بيشترى دانسته وگويد : « لأنّ زيادة البناء تدلّ على زيادة المعنى » وبهمين دليل ، هم كميّت وهم كيفيّت آنرا بيش از رحيم دانسته ورحمانيّت را در دنيا بمؤمن وكافر عموميّت ميدهد ، در صورتيكه رحيم بودن حقّ ، اختصاص به آخرت داشته وتنها بمؤمن تعلّق ميگيرد ؛ وطبق گفتهء ديگر ، رحمان هم بدنيا وهم به آخرت تعلّق دارد ، ورحيم تنها متعلّق به آخرت است . امّا در اينكه عرب ؛ منكر عربى بودن اسم رحمان است ، از جهل آنها بوده ودليل آن بت‌پرستى اعراب ميباشد وهيچگاه صفت هيچ بتي رحمت نبوده ؛ در صورتيكه خداوند تعالى در قرآن فرمايد : « وَكانَ بِالْمُؤْمِنِينَ رَحِيماً » وابن عبّاس رحمان ورحيم را از صفات رقيقهء حضرت حقتعالى ميداند ؛ ليكن گويد رحمان رقيقتر از رحيم است ؛ وچون گستره وشمول اسم رحمان بيش از رحيم بوده وخداوند باسم رحمان مستوى بر عرش ميباشد واستواء بر عرش ، مستلزم استواء بر جميع خلق اوست ؛ ليكن در دعاى مأثور آمده است : « يا رحمان الدّنيا و

--> ( 1 ) - جواهر التّفسير ، تأليف ملّا حسين واعظ كاشفي سبزوارى ، تصحيح دكتر جواد عبّاسى ؛ ناشر ميراث مكتوب ، سال 1379 شمسي .